Vrijheid wereldwijd
Borculo: 4
mei 010
HERDENKING
BEVRIJDING
We waren nog erg jong, toen we in het derde oorlogsjaar in een kerkzaal in Enschede een tableau vivant moesten opvoeren tijdens een jeugdavond. Toneelspelen mocht niet bij ons. Dus deden we het anders. Met stille beelden die iets heel diepzinnigs moesten aantonen. Ik moest vrijheid uitbeelden en mijn twee vriendjes waren gerechtigheid en vrede. Ik was gekleed in een wit laken en ik moest langdurig mijn handen omhoog beuren en daarin lagen stukjes verbroken ketens. Het had zo mooi kunnen zijn, als ik niet van de ene hoestbui in de andere was geraakt. Gerechtigheid bonkte voortdurend op mijn rug, vrede stond er geamuseerd bij en de zaal genoot. Op dat moment besefte ik pas, dat vrijheid alleen maar gedijt, wanneer gerechtigheid en vrede haar makkers zijn. Zo opende ik mijn rede die ik in 2002 in de grote kerk van Vlissingen hield op verzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Ik vind dat Borculo dat gekke beginverhaal ook wel eens mag horen.
Vrijheid wereldwijd
In de acht daarop volgende jaren is er niet veel aan de basisgedachte
veranderd. Toen was het thema: vrijheid luistert nauw; dit jaar is het: vrijheid
wereldwijd.
Je moet met
het thema van dit jaar voorzichtig zijn: vrijheid wereldwijd is geen
constatering van feiten, maar een uitgesproken wens. Het zou zo moeten zijn. Wij
zouden ernaar moeten streven, allemaal. We zouden geen slavernij meer mogen
dulden, geen blokkades van de vrije meningsuiting, geen beperking in de
persoonlijke vrijheid van mensen, geen afgedwongen levensloop, geen vrijheid om
nee te zeggen tegen religies die mensen exploiteren, geen dictaturen.
Je kunt rustig zeggen dat er wereldwijd geen vrijheid is die voor allen geldt en overal regeert. Dat is een droomplaatje. We voelen allemaal dat het zo zijn moest, misschien wel zo bedoeld door de schepper. Omdat vrijheid iets te maken heeft met het meest oorspronkelijke van de mens: zichzelf te kennen als vrij mens, verlost van onmondigheid, beschikkend over eigen kracht en creativiteit. Maar pas op: maak er geen soort wereldwijd aanvaarde, voor de hand liggende waarheid van. De vrijheid is niet vanzelfsprekend voor iedereen in de wereld, in de letterlijke betekenis van dat woord. Het spreekt niet vanzelf, je moet de vrijheid leren spreken. Je hebt er een soort leesplankje voor nodig: aap, noot, mies. Ga met je vinger over de vrijheidsverlangens in de wereld, dan leer je een taal kennen die zeer verschillend is.
Denk eens even mee: aap noot mies. Daar heb ik duidelijke beelden bij. Maar de visser in de stille Zuidzee? Die leest niet aap, noot mies, maar: aas, boot, riet. Dat is zijn vrijheid. Het klinkt in onze oren zo vredig: hok, duif, schapen, maar een vrijheidsstrijder in Birma leest: stok, kruit, wapen. Daarmee verovert hij zijn vrijheid. Met andere woorden: wereldwijd vullen de mensen dat woord vrijheid verschillend in. En we helpen die mensen niet als we ze onze invullingen opdringen. Daarom lees ik dat thema van dit jaar op mijn manier: VRIJHEID WERELDWIJD BETEKENT VOOR MIJ, DAT ER WERELDWIJD DE VRIJHEID MOET ZIJN OM DE VRIJHEID OP EIGEN MANIER IN TE VULLEN, ZODAT DE MENSEN NIET GESCHAAD EN MISBRUIKT WORDEN, MAAR VOELEN DAT ZE ZELF MOGEN KIEZEN. Dat proces door te maken, vereist scholing. Herkenning van vrijheid bij anderen, het leren van voorbeelden, elders in de wereld.
Vrijheidsbeperking
We weten allemaal welke verstorende machten er op uit zijn de vrijheid van de mensen in te perken, omdat ze brute macht willen uitoefenen. Uitbuiten willen om er aan te verdienen. Eigen glorie verhogen door mensen als instrumenten te misbruiken. Ga niet om je heen wijzen om de schuldigen te identificeren. Ook in de zogenaamde vrije wereld zijn eer tal van machten aan de gang die de vrijheid van de mens graag beperkt zien vanwege de winst die dat oplevert. Denk eens aan de verslavingsindustrie, waar duizenden het slachtoffer van zijn. Vrijheid is ook het principiële recht je leven in te richten zoals je dat goeddunkt. Op basis daarvan kun je claimen dat je recht hebt op drugs. Anderen zullen die vrijheid niet willen toekennen. Met andere woorden: vrijheid is niet een individueel mensenrecht zonder meer, maar wordt gebonden en beperkt door het bestaan van anderen.
Vrijheid is dus niet een geclaimd recht van de enkeling, maar een collectief recht van mensen die daar samen in willen wonen, hun wetten op willen baseren. Gedeelde vrijheid is groter dan de som van alle persoonlijke vrijheden. Gedeelde vrijheid schept een klimaat, waarin het goed wonen is. Daar wen je aan. Daar hou je je ook aan. Erkende vrijheden worden het cement van de samenleving. En het onvermijdelijke gevolg is, dat we altijd zullen stuiten op de grenzen van het aanvaardbare. Wat belemmert onze vrijheid? Wie stelt de grenzen? Wie handhaaft ze? Hoe verleggen we die, door de tijd heen? Of kun je ze voor altijd vastleggen? Dat laatste is onmogelijk. De vrijheid verandert als de stroom van een rivier. Er bestaan geen eeuwige vrijheden en eeuwige gebondenheden.
Veranderende vrijheid
Het is
kenmerkend voor de vrijheid dat ze zichzelf corrigeert naar gelang de
omstandigheden wijzigen. In de oorlog veroorloofden streng opgevoede mensen zich
plotseling ongedachte vrijheden en Ahadden er moeite
mee die weer in te leveren in 1945. Tenslotte: mijn vriendjes en ik laten ons nu
we ouder worden niet inhuren om nog zo’n tableau vivant te spelen. We zouden het
heel anders doen. Ik zou nu een kapstok laten aanrukken en de stukken van de
ketens zichtbaar hoog aan de kapstok hangen en er een gemakkelijke stoel onder
zetten, met onder handbereik een zak drop tegen het hoesten. Mijn makker
gerechtigheid die nog maar het zicht in een oog heeft, vanwege het een levenlang
een oogje dichtdoen zou een stoel aanslepen en een dutje gaan doen en mijn
makker vrede zou zich een ligbed aan laten rukken, oordoppen indoen en lekker
gaan liggen lezen. En misschien is dat dan voor ons de ware vrijheid: bij jezelf
‘Zuhause’ kunnen zijn, zo vredig mogelijk.